Τετάρτη, 6 Σεπτεμβρίου 2017

Πώς να χακάρεις ένα μυαλό #14: Ακόμα περισσότερος Φόβος




 Αν περάσεις κάτω από μια ανοιχτή σκάλα, κάτι κακό θα σου συμβεί.

Το ίδιο και αν δεις μαύρη γάτα το πρωί, αν σπάσεις ένα καθρέφτη, αν ανοίξεις μαύρη ομπρέλα μέσα στο σπίτι ή αν δεν «χτυπήσεις ξύλο» σε περίπτωση που ακούσεις για κάποια ασθένεια, θάνατο ή άλλη συμφορά.

Οι πιο λογικοί από εσάς μπορεί να χαμογελάσουν διαβάζοντας τα παραπάνω, αυτό όμως δεν μειώνει τη μεταδοτικότητά τους. Βλέπεις οι προλήψεις δεν είναι τίποτα παραπάνω από φοβικά μνημίδια που άντεξαν στο πέρασμα του χρόνου, και αρά είναι πολύ ισχυρά ακόμα και στο «πολιτισμένο» σήμερα.
 
Όσο κι αν προσπαθήσεις να αναλύσεις ή να εκλογικεύσεις μια τέτοια κατάσταση σε έναν προληπτικό, δεν θα καταφέρεις και πολλά, παρόλα τα επιχειρήματά σου. «Στου κουφού την πόρτα, όσο θέλεις βρόντα», αφού οι προλήψεις δεν βασίζονται ούτε στην αλήθεια τους, ούτε στην πρακτικότητά τους στη ζωή μας. Είναι εδώ (και θα είναι) γιατί βασίζονται σε επιτυχημένα μνημίδια, δοκιμασμένα στις κακουχίες του χρόνου, και επιβίωσαν. Ο Φόβος είναι πιο δυνατός από την λογική επιχειρηματολογία, τουλάχιστον σε πρώτη φάση.

Φωτογραφία: gnusi
Κατά τα άλλα, υπάρχουν αρκετοί που αναρωτιούνται γιατί δεν υπάρχουν «καλές» ειδήσεις. Γιατί τα δελτία ειδήσεων είναι γεμάτα συμφορές και δυστυχία, και γιατί τα ειδησεογραφικά site κινούνται από τη μίζερη όψη των χειρότερων ειδήσεων μέχρι την φοβική μπουρδολογία.

Η απάντηση είναι απλούστατη. Καμιά «καλή» είδηση δεν μπορεί να ανταγωνιστεί σε μεταδοτικότητα μια συμφορά ή έναν τρομαχτικό αστικό μύθο γεμάτο γαργαλιστικά φοβικά μνημίδια. Είναι ο ίδιος μηχανισμός που χρησιμοποιούν διάφορες «περίεργες» ειδήσεις που ξεπετάγονται από το πουθενά, τα hoaxes (δικτυακές απάτες) και τα click-baits («ψάρεμα» κλικ). Ανυπόστατες βλακείες που όμως κλικάρεις, γιατί σου πατούν το κουμπί του Φόβου.

Αυτός είναι ο συνδετικός κρίκος. Οι προλήψεις και οι δυσάρεστες ειδήσεις, οι μύθοι και οι θρύλοι, πολλές προφορικές παραδόσεις, πιο πρόσφατα τα παραπάνω hoaxes και click-baits, καθώς και διάφορες άλλες μπούρδες που καταλαμβάνουν το δίκτυο εν μία νυκτί, είναι πακτωμένα με πρωταρχικά και δευτερογενή μνημίδια, καθώς και με το μνημίδιο χαμηλό ρίσκο, υψηλή ανταμοιβή.

Φωτογραφία: PixelKitties
Το εν λόγω (επιτυχημένο) μνημίδιο είναι μαζί μας γιατί, όπως εύκολα μπορείς να καταλάβεις, βοήθησε πολύ τους πρώτους ανθρώπους να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν. Όσοι το είχαν μπορούσαν να διακρίνουν πολύ πιο εύκολα μια ευκαιρία, π.χ. για ζευγάρωμα, φαγητό, στέγη ή οτιδήποτε άλλο, ειδικά όταν αυτή είχε χαμηλό ρίσκο για την ζωή τους ή τα κεκτημένα τους. Προφανώς, αυτοί οι άνθρωποι είχαν εξελικτικό πλεονέκτημα έναντι εκείνων που ρίσκαραν απερίσκεπτα για μικρότερες ανταμοιβές, και είναι αυτοί που τελικά επιβίωσαν.

Το μνημίδιο χαμηλό ρίσκο, υψηλή ανταμοιβή όχι μόνο είναι μαζί μας σήμερα, αλλά είναι και πολύ δημοφιλές. Αυτό μπορείς να το διαπιστώσεις από όλα τα τυχερά παιχνίδια (που είναι κυριολεκτικά βασισμένα επάνω του), αλλά και από τις διαφημίσεις, το telemarketing, τις εκπτώσεις, τις διάφορες «προσφορές», κλπ.

Επανέρχομαι. Υπάρχει κάτι που διαχωρίζει τους αστικούς μύθους, τις προλήψεις και τους θρύλους από τα hoaxes και click-baits. Από τους αστικούς μύθους επιβίωσαν αυτοί που είχαν τον σωστό συνδυασμό πρωταρχικών, δευτερογενών και φοβικών μνημιδίων. Όμως τα click-baits και τα hoaxes είναι φτιαγμένα για να είναι μεταδοτικά. Είναι σχεδιασμένα για αυτό και για αυτό είναι τόσο δυνατά, συνεχίζουν να υπάρχουν και είναι πολύ δύσκολο να μην τους δώσεις (τουλάχιστον) σημασία.

Φτάνει τόσο η θεωρία, ας δούμε μερικά πρακτικά παραδείγματα. Σου βάζω τα αντίστοιχα μνημίδια σε αγκύλες για να καταλάβεις τι γίνεται και το πώς προσπαθούν να σε τραβήξουν από τη μύτη.

Ιστορία 1η (click-bait):

Ο μικρός Χ έχει την Ψ ανίατη ασθένεια [κρίση] και σαν τελευταία επιθυμία θέλει να κάνει το Ζ πράγμα [αποστολή] και να ξεχωρίσει σε αυτό [διάκριση]. Βοηθείστε τον [βοήθεια σε παιδιά] απλά κάνοντας like [χαμηλό ρίσκο, υψηλή ανταμοιβή].
Screenshot από το Messenger
(κλικ για να διαβάσεις τον διάλογο)

Ιστορία 2η (chain-mail):

Ο άγιος Χ [πίστη] που γιατρεύει τις αρρώστιες και φέρνει τύχη [φροντίδα] υπαγόρευσε αυτό το mail σε κάποιον ιεραπόστολο και τώρα εσύ πρέπει να το στείλεις σε 10 άτομα [αποστολή], αλλιώς θα σου συμβεί κάτι πολύ κακό [κίνδυνος]. Αν όμως το στείλεις, σε περιμένει τύχη και ευτυχία [διάκριση και χαμηλό ρίσκο, υψηλή ανταμοιβή].

Ιστορία 3η (hoax):

Το Χ φαγητό [Φαγητό] περιέχει την Ψ επικίνδυνη ουσία [κίνδυνός]. Κοινοποίησε και ενημέρωσε τον κόσμο [αποστολή] και μην το δίνεις ειδικά σε παιδιά [βοήθεια προς τα παιδιά].

Ιστορία 4η (αστικός μύθος):

Ένας ταξιτζής παίρνει σε μια κούρσα δύο πανέμορφες γυναίκες [Σεξ], οι οποίες του προτείνουν τρίο [χαμηλό ρίσκο, υψηλή ανταμοιβή]. Το πρωί βρίσκει γραμμένο με κραγιόν στον καθρέφτη του ξενοδοχείου: «Καλώς ορίσατε στον κόσμο του Χ αφροδίσιου» [κρίση].

Θα μπορούσα να γράφω για ώρες, αλλά νομίζω έχεις πιάσει το νόημα. Τόσο που μπορείς πλέον να αποδομήσεις όλα όσα σε βομβαρδίζουν με σχετική ευκολία, εφόσον βέβαια μπορείς να κρατήσεις την ψυχραιμία και λογική σου. Θα χαρώ να διαβάσω τις δικές σου παρατηρήσεις, από τις περιηγήσεις σου στον κόσμο του διαδικτύου, στα σχόλια.

Φωτογραφία: MarinStefan
Ας περάσουμε τώρα στις προλήψεις. Στον πυρήνα τους βρίσκεται το μνημίδιο της ασφάλειας και του χαμηλού ρίσκου, υψηλής ανταμοιβής. Σε μικρό βαθμό δεν αποτελούν ιδιαίτερο πρόβλημα, εκτός κι αν αρχίσουν να ελέγχουν τη ζωή σου. Όχι, ο σπασμένος καθρέφτης δεν ευθύνεται για την ατυχία σου, εκτός κι αν το πιστέψεις τόσο, που η αυθυποβολή αναλάβει τα υπόλοιπα.

Οι προλήψεις ξεκινούν συχνά ως αστείο, φάρσα ή απλά από την παρατήρηση μιας σειράς γεγονότων. Αυτό όμως δεν έχει και τόσο σημασία, όσο το γιατί διασπείρονται. Όπως σου είπα και πιο πάνω, έχουν ό,τι χρειάζεται ένα μνημίδιο για να είναι επιτυχημένο: το συστατικό της ασφάλειας που πατάει το κουμπί μας.

Στον κόσμο των μνημιδίων, η προσοχή μας είναι το πιο πολύτιμο αγαθό. Εκεί που δίνουμε σημασία θα προσβληθούμε και με αυτό προσβάλουμε. Ανάμεσα στα χρήσιμα πράγματα που θα μάθουμε και θα μεταδώσουμε, υπάρχουν και διανοητικοί ιοί. Ιοί του πνεύματος που επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας και μας προτρέπουν να τους μεταδώσουμε και να συνεχίσουμε τη μόλυνση. Πολλά από αυτά που συζητήσαμε πιο πάνω είναι ακριβώς αυτό.

Σκέψου πως ξεκινάει. Πριν από λίγο καιρό, ένας φερόμενος ως μοναχός έδειξε το μόριο του σε μια κοπέλα σε αστικό της Θεσσαλονίκης. Δεν θα μου έκανε εντύπωση αν σε 20 χρόνια από τώρα, θεωρείται γρουσουζιά να κάτσεις δίπλα σε ιερέα σε λεωφορείο. Έχει όλες τις προδιαγραφές: Σεξ, κίνδυνο και ασφάλεια. Αν θες καλή σεξουαλική ζωή, μην κάθεσαι δίπλα στον παπά!

Όπως σου εξήγησα σε προηγούμενο άρθρο, ο γενετικός μηχανισμός του Φόβου μας υπηρέτησε καλά στο παρελθόν, όμως τώρα έχει ανοίξει την κερκόπορτα για τις προλήψεις και τα υπόλοιπα φοβικά μνημίδια που συζητήσαμε. Αυτό ενέχει έναν και μόνο κίνδυνο. Να κάνουμε κακές επιλογές εξαιτίας του Φόβου. Γιατί όταν ο Φόβος έχει μεγαλύτερο βάρος από όσο χρειάζεται, τότε χάνουμε την μία ευκαιρία μετά την άλλη από τον φόβο της αποτυχίας, της απώλειας ή της συντριβής.

Είναι ένστικτο που δεν εξαντλείται μόνο στις προλήψεις και τα hoaxes. Οι άνθρωποι φοβούνται την απογοήτευση, την αποτυχία επίτευξης στόχου, την απόρριψη και πολλά άλλα. Φοβούνται πολύ. Όμως οι μηχανισμοί που πυροδοτούν τον Φόβο μορφοποιήθηκαν όταν ο κόσμος ήταν γεμάτος κινδύνους. Σήμερα δεν είναι. Ξεπέρασέ τον.

Τώρα θα μου πεις «πώς να το κάνω αυτό ρε Μανιτάρη;» και θα έχεις και δίκιο. Το να χακάρεις τα ένστικτά σου προς όφελός σου δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο, είναι όμως απόλυτα εφικτό. Η απάντηση βρίσκεται στη λογική σου. Χρειάζεται να εκπαιδεύσεις τον εαυτό σου ώστε να αντιδράς λογικά αντί ενστικτωδώς. Ορίστε ένα εργαλείο για να το καταφέρεις αυτό, ένα μεταισθησιογόνο θεραπείας.

Κάθε φορά που θα σε καταλαμβάνει ένας φόβος, ρώτα τον εαυτό σου: «Είναι φυσικός κίνδυνος ή όχι; Κινδυνεύω άμεσα;» Αν η απάντηση είναι όχι, άσε τον φόβο στην άκρη και ρώτα πάλι: «Ποιος είναι ο σκοπός μου σε αυτή την κατάσταση;»

Φωτογραφία: arya-dwipangga
Αυτά θα «κλειδώσουν» το μυαλό σου σε μια συνειδητή απόφαση σχετική με τον στόχο σου στην περίσταση, από το να αρχίσεις να τρέχεις προς την αντίθετη κατεύθυνση εξαιτίας του Φόβου. Με τον καιρό, το παραπάνω μνημίδιο στρατηγικής θα εγκατασταθεί μέσα σου και θα σου βγαίνει φυσικά, καθώς θα έχεις  προγραμματίσει τον εαυτό σου με ένα υποσυνείδητο μοτίβο σκέψης.

Η γενετική εξέλιξη μας δημιούργησε την τάση να δίνουμε προσοχή σε συγκεκριμένα μνημίδια. Λέω τάση, όχι υποχρέωση. Το απίστευτα εξελιγμένο ανθρώπινο μυαλό μας δίνει την δυνατότητα να υπερβούμε συνειδητά τον γενετικό μας προγραμματισμό και να αναπρογραμματίσουμε τον εαυτό μας, ώστε να δίνουμε υποσυνείδητη σημασία σε πράγματα που έχουν αξία για εμάς.

Βλέπεις αυτή είναι και η ουσιαστική μας διαφορά από το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο. Τα ζώα δεν νοιάζονται για όλα αυτά. Το μόνο που έχει αξία για εκείνα είναι να εξυπηρετήσουν τα γονίδιά τους και να επιβιώσουν. Άμα βαριέσαι να μπεις στον κόπο, μπορείς κι εσύ να το κάνεις αυτό.

Είναι μια λύση, να ζήσεις μια ζωή αφιερωμένη στα γονίδια και την εύκολη επιβίωση. Αν αυτό είναι που ζητάς, εύκολο! Κάνε όσο πιο πολλά παιδιά μπορείς, ακόμα και με τον πρώτο τυχόντα ή τυχούσα. Αποστολή εξετελέσθη.

Οι υπόλοιποι συνεχίστε να διαβάζετε. Σήμερα τελειώσαμε και με το κουμπί του Φόβου. Τελειώσαμε με τον άνθρωπο-σκιά και τους συμβολισμούς του. Διαβάζοντας τις απίστευτες περιπέτειές μου, θα ξέρετε ότι η καταστροφική του δύναμη περνάει πρώτα από το χέρι μας, και αυτό είναι το μοναδικό spoiler που σας κάνω.

Την επόμενη φορά θα δούμε πως προγραμματιζόμαστε και το κυριότερο, πως μας προγραμματίζουν. Στο μεταξύ, μην φοβάστε τίποτα που δεν χρειάζεται. Εντάξει;






 ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)
Rushkoff, Douglas. Media Virus! (Ballantine Books, 1994).
Brodie, Richard. Virus of The Mind (Integral Press, 1996).
Lynch, Aaron. Thought Contagion: How Belief Spreads Through Society (Basic Books, 1996).



Πέμπτη, 10 Αυγούστου 2017

Πως να χακάρεις ένα μυαλό #13: Κι άλλος φόβος



Ο κάθε φόβος δεν είναι τίποτα περισσότερο από μία αλυσίδα δεμένη στο λαιμό σου, που σε τραβάει προς την κατεύθυνσή της. 

Δεν τον επέλεξες. Συνέβη μάλλον το αντίθετο.

Ο Φόβος μας επιλέγει για υποτακτικούς κι εμείς απλά γονατίζουμε και του κάνουμε τα θελήματα θυσιάζοντας την ίδια μας τη ζωή. Είναι το αβάσταχτο βάρος στην καθημερινότητά μας. Το αναγκαίο κακό που είναι τόσο βαθιά ριζωμένο στο υποσυνείδητό μας, που έχουμε πειστεί ότι είναι αυθύπαρκτο, αιώνιο και παντού. Δεν αναρωτιόμαστε καν από πού προέρχεται ή πόσο δικαιολογημένο είναι. Είναι τόσο παγιωμένο μέσα μας.

Όπως σου είπα και στο προηγούμενο άρθρο, ο Φόβος είναι ένα ένστικτο που στο παρελθόν μας υπηρέτησε σωστά, και ήταν σε πολύ μεγάλο βαθμό υπεύθυνο για την επιβίωση και εξέλιξη της ανθρωπότητας. Όμως σήμερα έχει στραφεί εναντίον μας. Εξαιτίας του, είμαστε ανήμποροι να απολαύσουμε τον πλούτο της ζωής. Τυφλοί για να απολαύσουμε τις ομορφιές της.

Σου το υποσχέθηκα, οπότε σήμερα θα σου εξηγήσω το γιατί. Θα σου δείξω επίσης τα επικρατέστερα φοβικά μνημίδια που κυριαρχούν στη σημερινή κοινωνία. Θα δούμε ωφέλιμες κινητήριες δυνάμεις αλλά και τα νήματα από πολλές μαριονέτες. Όπως θα διαπιστώσεις, η επίδραση του Φόβου σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι καθόλου, μα καθόλου αμελητέα.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Πως είναι δυνατόν ένα τόσο χρήσιμο ένστικτο να στρέφεται ξαφνικά εναντίον μας; Πως γίνεται ο υπηρέτης μας να γίνεται δυνάστης;

Η απάντηση βρίσκεται στις ταχύτητες γονιδιακής και μνημιδιακής αναπαραγωγής και μετάλλαξης. Τα μνημίδια είναι πολλαπλά καλύτερα και πολύ πιο γρήγορα σε αυτό από τα γονίδια. Αναπαράγονται και εξελίσσονται πολλές-πολλές φορές γρηγορότερα και αποδοτικότερα. Ο πολιτισμός μας βελτιώνεται από γενιά σε γενιά με απίστευτους (και παρατηρήσιμους) ρυθμούς, τη στιγμή που τα παιδιά έχουν τόσο μικρές βελτιώσεις σε σχέσεις με τους γονείς, που ακόμα και η θεωρία του Δαρβίνου αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από ένα ποσοστό που ζητάει πιο απτές αποδείξεις.

Με απλά ελληνικά, τα σώματα μας είναι φτιαγμένα για να αντέχουν περιβάλλοντα χιλιάδων ετών πριν, τη στιγμή που ο πολιτισμός έφτιαξε έναν κόσμο «αγγελικά πλασμένο» σε σχέση με εκείνες τις συνθήκες. Έτσι, ενώ σήμερα το περιβάλλον μας δεν ενέχει κανέναν από εκείνους τους κινδύνους, εντούτοις τα μνημίδια που ενεργοποιούν φόβο, οργή, κίνδυνο και αποστροφή είναι ακόμα μαζί μας.

Σήμερα οι περισσότεροι άνθρωποι ασχολούνται με τη δουλειά τους, την κοινωνία και τις ιδέες που ανταλλάσουν μεταξύ τους. Όχι με λιοντάρια, δηλητηριασμένα νερά και χιονοθύελλες. Ακόμα και το πιο μικρό χωριό του πολιτισμένου κόσμου, τα έχει λύσει προ πολλού αυτά τα θέματα. Ακόμα κι αυτή η ολιγάριθμη κοινωνία έχει τα δικά της προβλήματα που σίγουρα δεν περιλαμβάνουν προϊστορικές απειλές, λιμούς και θεομηνίες.

Το σύγχρονο περιβάλλον είναι μια εφεύρεση του μυαλού μας και το κάναμε έτσι ακριβώς για να εξαλείψουμε τέτοιους κινδύνους. Οπότε και οι αισθητήρες φόβου «τα παίζουν» και αρχίζουν να βαράνε με τα πιο ηλίθια πράγματα, ανάμεσα στους ευκαιριακούς και πραγματικούς κινδύνους. Αρχίζουν να σημαίνουν συναγερμό με δερμάτινα μπουφάν, καραόκε πάρτι και ολόσωμα τατουάζ.

Οι «κεραίες» που έχουμε για να διαισθάνονται φόβο δουλεύουν καλά, αλλά δεν έχουμε που να τις στρέψουμε. Οπότε κι εκείνες στρέφονται αυτόματα σε οτιδήποτε τις ερεθίσει ακόμα και ελάχιστα.

Τώρα αν αυτά που σε φοβίζουν είναι σαν τα παραπάνω, μάλλον θα χάσεις εμπειρίες που θα μπορούσαν να είναι πολύτιμες. Μικρή πιθανότητα, μικρό και το κόστος θα μου πεις. Τι γίνεται όμως όταν το υποσυνείδητό σου σε στέλνει σε πιο επικίνδυνες κατευθύνσεις, όπως για παράδειγμα τον φόβο των εμβολίων;

Τις περισσότερες φορές έχουμε αδικαιολόγητους συναγερμούς. Βλέπουμε τον κίνδυνο παντού, ενώ σπάνια υπάρχει. Αυτό μας προκαλεί σύγχυση και άγχος.

Σίγουρα έχεις ακούσει και μπορεί να έχεις πει τη φράση: «Θέλω να τα παρατήσω όλα και να φύγω». Αυτό το συναίσθημα φυγής και παραίτησης είναι η φυσική μας τάση για ένα περιβάλλον πιο απλό, που οι αισθήσεις μας μπορούν να καταλαβαίνουν. Μια ζωή χωρίς «έγνοιες» (βλ. φόβους) και χωρίς τα δεκάδες φοβικά μνημίδια που μας βομβαρδίζουν στη δαιδαλώδη μας σύγχρονη πραγματικότητα.

Για αυτό ήρθε η ώρα να πάρουμε τις αποστάσεις μας. Έχεις ακούσει αυτό που λένε «Εμπιστεύσου το ένστικτό σου»; Τώρα μπορείς να καταλάβεις πόσο λάθος είναι αυτό στις περισσότερες των περιπτώσεων. Το ένστικτό σου είναι ο Φόβος και αυτός θα σε σπρώξει με αυτόματο τρόπο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Τρέχοντας.

Όμως σήμερα επιτυχία σημαίνει επιμονή στην αποτυχία. Τα ένστικτά μας, μη έχοντας που αλλού να στραφούν, στρέφονται σε πολιτισμικούς κινδύνους που μας στέλνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση από αυτό που πραγματικά θέλουμε.

Ας δούμε λοιπόν μερικά από αυτά τα φοβικά μνημίδια. Ίσως τα πιο δημοφιλή, αλλά και εξουσιαστικά. Μαζί με την σκοτεινή τους πλευρά βεβαίως.

Φωτογραφία: Enkron
Πρώτα από όλα έχουμε τον αλτρουισμό. Εδώ θα δώσουμε προσοχή σε καταστάσεις που μπορούμε να παράσχουμε βοήθεια σε κάποιον με μικρό κόστος. Είναι ένα μνημίδιο που επικροτείται από την σημερινή κοινωνία, σε αντίθεση με την προσωπική ευχαρίστηση, που είναι κατακριτέο. Όμως ανεξάρτητα της αποδοχής τους, και τα δύο είναι μνημίδια που αναπτύχθηκαν διαμέσου των αιώνων.

Επανέρχομαι. Τα δύο παραπάνω μνημίδια γέννησαν τα τέσσερα επόμενα που θα σου παρουσιάσω και φαίνονται πανίσχυρα στην κοινωνία μας έχοντας παγιωθεί σε μεγάλα κομμάτια του πληθυσμού.

Φωτογραφία: TimelessImages
Tο πρώτο μνημίδιο είναι η βοήθεια προς τα παιδιά. Το να βοηθήσεις παιδιά με κοινά γονίδια είναι το καλύτερο πράγμα που μπορείς να κάνεις μετά από την επιβίωση και αναπαραγωγή σου. Αν και οι έρευνες για την συνολική εικόνα συνεχίζονται σε δυσνόητες (ακόμα) περιοχές, όπως π.χ. την βοήθεια προς παιδιά άλλων φυλών ή τους παιδοκτόνους, εντούτοις μπορούμε να πούμε με ασφάλεια ότι οι περισσότεροι διαθέτουν αυτό το ένστικτο.

Το δεύτερο είναι η κοινή καταγωγή. Ομάδες ανθρώπων με παρόμοια γονίδια που βοηθούσαν ο ένας τον άλλον είχαν περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης, ενώ μείωναν την πιθανότητα να εισχωρήσουν στη δεξαμενή γονιδίων τους ξένα γονίδια. Είναι αυτό το μνημίδιο που ενεργοποιείται και συσπειρώνει ανθρώπους από την ίδια χώρα, όταν βρίσκονται στο εξωτερικό για δουλειά ή σπουδές.

Όμορφα πράγματα δηλαδή, να βοηθάς παιδιά ή να συσφίγγεις τις σχέσεις σου με ανθρώπους σε αποξενωτικά περιβάλλοντα. Ας δούμε όμως και την άλλη όψη. Ας περάσουμε στη σκοτεινή πλευρά.

Φωτογραφία: Alephunky
Το πρώτο από αυτά τα μνημίδια είναι φυσικά ο ρατσισμός. Πρόκειται για την υπερβολή του μνημιδίου της κοινής καταγωγής. Ο ρατσισμός εξοστρακίζει ή και πολεμάει ανελέητα ανθρώπους με διαφορετικά γονίδια, ώστε να κρατάει την γονιδιακή δεξαμενή της κοινωνίας ανέπαφη.

Βέβαια, τυπικά ο ρατσισμός δεν είναι αποδεκτό μνημίδιο από την κοινωνία, και για αυτό θα βρεις ελάχιστους που παραδέχονται ότι «είναι ρατσιστές». Παρόλα αυτά υφέρπει σε ένα ανησυχητικό ποσοστό του πληθυσμού ως διανοητικός ιός. Ας μην ξεχνάμε ότι ήταν δημοφιλής κοινωνικά σε πολλές κουλτούρες μέχρι τον 20ο αιώνα, οπότε ένας «ιστορικός κύκλος» δεν είναι και τόσο απίθανος.

Φωτογραφία: dochumps
Το δεύτερο «σκοτεινό» μνημίδιο είναι ο ελιτισμός, που γεννήθηκε βεβαίως από την προσωπική ευχαρίστηση. Άνθρωποι που πιστεύουν ότι αξίζουν περισσότερα σε πόρους, προνόμια και μεταχείριση από τους υπόλοιπους είναι πιο πιθανό να δράσουν ανάλογα, και στατιστικά να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν καλύτερα σε δύσκολους καιρούς.

Όμως αυτό που είναι «καλό» εκ πρώτης για το άτομο, δεν είναι απαραίτητα καλό και για το περιβάλλον του, και αυτό πολλές φορές γυρίζει μπούμερανγκ μακροπρόθεσμα. Ο ελιτισμός είναι ένα αγκάθι που δημιουργεί κοινωνικές σχέσεις μικρό-εξουσίας και εξάρτηση. Το άτομο διαχωρίζεται από τους υπόλοιπους και τελικά γίνεται ανίκανο να προσφέρει (αλλά και να εξελιχθεί), καθώς κλείνεται όλο και περισσότερο στα φανταστικά του «παλάτια».

Φυσικά υπάρχουν κι άλλα μνημίδια που πατάνε το κουμπί του Φόβου, αλλά αν είσαι τακτικός αναγνώστης ή αναγνώστρια, θα τα ξέρεις ήδη. Αν δεν έτυχε να το διαβάσεις, μπορείς να ανατρέξεις σε αυτό το άρθρο, ώστε να γνωρίσεις τα πρωταρχικά μνημίδια της Κρίσης και του Κινδύνου. Μαζί με τα μνημίδια της βοήθειας προς τα παιδιά, της κοινής καταγωγής, του ρατσισμού και του ελιτισμού έχουμε τα δημοφιλέστερα φοβικά μνημίδια στη σύγχρονη κοινωνία.

Τώρα πρόσεξέ με. Στα παραπάνω μνημίδια είναι που δίνουμε αυτόματα την προσοχή μας. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει υψηλή πιθανότητα να βρίσκεται κάποιος διανοητικός ιός από πίσω, ακόμα και σε φαινομενικά αθώες καταστάσεις. Για παράδειγμα, η υπερβολή του Κινδύνου δημιουργεί φοβικά άτομα, η υπερβολή της Κρίσης φτιάχνει υστερικούς ανθρώπους, η αφοσίωση στην κοινή καταγωγή δημιουργεί τοπικιστές ανήμπορους να χαρούν νέους τόπους και εμπειρίες, κλπ.

Σήμερα ζούμε με τις ιδέες, τα έθιμα και τα πιστεύω στο μυαλό μας. Επειδή όμως είναι τρομερά δύσκολο να αγνοήσεις τον Φόβο, τα μνημίδια που τον εμπεριέχουν είναι πανίσχυρα και για αυτό βρίσκονται παντού στην ιδεόσφαιρά μας.

Είναι τα χορτάρια που σου κρύβουν το μονοπάτι. Οι αντιπερισπασμοί για να ξεστρατίσεις από τον δρόμο σου. Αλλά και μόνο που τα αναγνωρίζεις είναι το πρώτο βήμα για να αρχίσεις να τα ξεφορτώνεσαι από την ζωή σου ή να τα βάλεις να δουλεύουν για ότι αγαπάς. Θα συμφωνήσεις ότι είναι προτιμότερο από το να τα υπακούς τυφλά εξυπηρετώντας μονάχα τους δικούς τους σκοπούς.

Την επόμενη φορά θα δούμε μερικές ενδιαφέρουσες παρενέργειες του Φόβου, όπως τα γνωμικά, τους αστικούς μύθους και τις προφορικές παραδόσεις, καθώς και τις προλήψεις. Ίσως μάλιστα σας ψιθυρίσω και έναν τρόπο απεξάρτησης.

Μέχρι τότε, και για να ελαφρύνω λίγο την ατμόσφαιρα, θα σας αφήσω με τη φράση όχι ενός φιλοσόφου, αλλά του ήρωα των Γκοσινί και Ουντερζό, Αστερίξ: «Το μόνο πράγμα που φοβόμαστε είναι να μην πέσει ο ουρανός στα κεφάλια μας».

Δεν πιστεύω να φοβάσαι χωρίς λόγο κάτι άλλο, έτσι δεν είναι;



ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)
Frankl, Viktor. Man’s Search for Meaning (Washington Square Press, 1984).
Balkin J. M. Cultural Software: A Theory of Ideology (Yale University Press, 1998).
Post, Steven Garrand, Underwood, Lyn G. Altruism and Altruistic Love: Science, Philosophy & Religion in Dialogue (Oxford University Press, 2002).


Σάββατο, 15 Ιουλίου 2017

Πως να χακάρεις ένα μυαλό #12: Φόβος



Είναι ένας τρομαχτικός κόσμος.

Παντού κρύβονται κίνδυνοι, δυστυχίες, αρρώστιες, τραγωδίες, μολύνσεις, απιστίες, απορρίψεις και θάνατος. Ή μήπως όχι; Μήπως τα περισσότερα από αυτά είναι μέσα στο μυαλό μας, οι δικές μας αλυσίδες ασφαλείας που μας κρατούν δεμένους μακριά από ότι ποθούμε;

Σύμφωνα με τον αμερικανό φιλόσοφο Ralph Waldo Emerson: «Ο φόβος πάντα ξεκινάει από την άγνοια», όμως σε αυτό και τα επόμενα άρθρα θα κάνω κάτι καλύτερο από το να ασχοληθώ με την άγνοια που προκαλεί τον οποιονδήποτε φόβο. Έλα μαζί μου να κοιτάξουμε κατάματα την ίδια τη φύση του φόβου και να αποκωδικοποιήσουμε κάθε κρυφή της πτυχή.  

Ας ξεκινήσουμε το ταξίδι μας από τα προϊστορικά χρόνια. Εκείνους τους χαλεπούς καιρούς, δύο πράγματα χρειαζόσουν για να επιβιώσεις: φαγητό και μια καλή αίσθηση του κινδύνου.

Αυτό, όπως σου έχω πει και σε παλιότερο άρθρο, δημιούργησε τα βιολογικά κουμπιά του Φαγητού και του Φόβου, των δύο από τα τρία «Φ». Είναι δύο τάσεις που μας τραβούν περισσότερο την προσοχή, επειδή αυτό χρειάζονταν η ανθρωπότητα τότε.

Δεν είναι τυχαίο που διάφοροι μύθοι, δοξασίες και οι περισσότερες θρησκείες (αν όχι όλες) εμπεριέχουν κάποιου είδους φόβο για απαγορευμένα πράγματα ή πρακτικές. Συμβαίνει διότι αυτά τα μνημίδια φόβου θα μας κάνουν να τους δώσουμε περισσότερη προσοχή και άρα θα «μολυνθούμε» πιο εύκολα. Ή θα συνεχίσουμε την όποια διανοητική σκλαβιά μας και θα παραμένουμε φορείς του μνημιδίου. Ο φόβος φυλάει τα έρμα.

Η πραγματικότητα είναι ότι, αν και σήμερα έχουμε εξαλείψει τις περισσότερες σημαντικές αιτίες του φόβου, τα φοβικά μνημίδια είναι ηχηρά παρόντα. Αυτό μπορείς να το διαπιστώσεις από το μέγεθος της βιομηχανίας παραγωγής ταινιών τρόμου, καθώς και από τον τζίρο των ασφαλιστικών εταιριών.

Όπως σου έχω αναλύσει σε άλλο άρθρο, η εξέλιξη ευνοείται από την ασφάλεια του καθενός και της καθεμιάς για λόγους αναπαραγωγής, δηλαδή να κάνουν παιδιά και να διαιωνίσουν το είδος. Οι επιτυχημένοι προϊστορικοί μας πρόγονοι ήταν εκείνοι που ένιωθαν αυξανόμενη ανάγκη για ασφάλεια και άρα είχαν μεγαλύτερη εγρήγορση για κάθε πιθανό κίνδυνο. Αυτό είναι και το συναίσθημα που μας κληροδότησαν, ώστε να μας ωθεί σε αυτή την κατεύθυνση στις κατάλληλες περιστάσεις, και το αποκαλούμε «φόβο».

Φωτογραφία: JustMightBeJess
Πριν προχωρήσω, να αναφέρω για λόγους πληρότητας ότι υπάρχει άλλο ένα, ακόμα πιο αρχαϊκό, ένστικτο που μπορεί να εγερθεί από την παραπάνω κατάσταση: η αποστροφή.

Η αποστροφή είναι ένας παλιότερος και απλούστερος μηχανισμός αποφυγής του κινδύνου, επειδή οι κίνδυνοι που έχουν τάση αποστροφής είναι παλιότεροι: ακρωτηριασμένα πτώματα, σάπιο κρέας,βρωμερές μυρωδιές, εμετικές γεύσεις, κλπ. Παρατηρείται δε (σε απλοϊκή μορφή) ακόμα και σε μονοκύτταρους οργανισμούς, οι οποίοι έχουν την τάση να απομακρύνονται από εχθρικά περιβάλλοντα προς πιο θρεπτικά.

Κλείνω την παρένθεση και επανέρχομαι στο θέμα μας. Ο φόβος δεν είναι κάτι απόλυτο και σταθερό. Αλλάζει μάλιστα κατά τη διάρκεια της ζωής μας. Αν μικρός ή μικρή φοβόσουν το σκοτάδι και τώρα όχι, καταλαβαίνεις τι εννοώ.

Στη βάση του είναι απλά ένα γενετικό ένστικτο που φιλτράρει τη ζωή μέσω του μνημιδιακού σου προγραμματισμού, όλων των μνημιδίων διάκρισης, στρατηγικής και συσχετισμού που είδες, άκουσες, σκέφτηκες ή έμαθες. Είναι όμως και το γενετικό άλμα που επέτρεψε σε εμάς και τα ζώα να προστατεύονται από τους πιθανούς κινδύνους.

Φωτογραφία: VaggelisFragiadakis
Γιατί ακόμα και τα ζώα μπορούν να καταλάβουν την ύπαρξη του κινδύνου, ακόμα και με πιο απλοϊκά (ή μη-λεκτικά) μνημίδια, όπως π.χ. η ακατάσχετη φυγή. Τα περισσότερα ζώα ή πουλιά θα αρχίσουν να τρέχουν ή να πετούν χωρίς να ξέρουν το γιατί, μόνο και μόνο επειδή είδαν άλλα ζώα του είδους τους να τρέχουν πανικόβλητα. Είναι ένα τέτοιο μνημίδιο στρατηγικής που μορφοποιήθηκε διαμέσου των αιώνων και στην ουσία σημαίνει «αφού τρέχουν οι άλλοι, μάλλον υπάρχει κίνδυνος κοντά και άρα, καλού-κακού, ας τρέξω κι εγώ».

Ο άνθρωπος από την άλλη ξεχώρισε από το ζωικό βασίλειο τη στιγμή που δημιουργήθηκε η γλώσσα. Τώρα ο κίνδυνος μπορούσε να επικοινωνήθει πολύ καλύτερα με περισσότερες λεπτομέρειες και ακρίβεια. Σε σχέση με την άτακτη φυγή είναι πολύ πιο αποτελεσματικό ο προϊστορικός μας παππούς να γυρίσει στον φίλο του και να πει: «Εγώ είδε λιοντάρι ποτάμι. Τρέξε σπηλιά!» με τις αντίστοιχες κραυγές της διαλέκτου της εποχής.

Βέβαια, κίνδυνο στον κίνδυνο και από σπηλιά σε σπηλιά, ο προϊστορικός μας παππούς διέτρεχε τον σοβαρό κίνδυνο να πεινάσει και να διψάσει με όλο αυτό το τρέξιμο, ή απλώς να πέσει σε πιο σοβαρούς κινδύνους, όπως το φίδι που πάτησε προσπαθώντας να γλυτώσει από ένα λιοντάρι, που όμως ήταν πολύ μακριά.

Το πρόβλημα έλυσαν οι γενετικά εξελιγμένοι του απόγονοι, οι οποίοι βλέποντας τον κάθε κίνδυνο, δεν έβαζαν τα πόδια στον ώμο με το παραμικρό. Αντιθέτως, κάθονταν και τον αξιολογούσαν. Έτρεχαν όποτε έπρεπε να τρέξουν και με αυτό τον τρόπο η επιβίωση τους βελτιώθηκε κατά πολύ.

Φωτογραφία: BrokenDoll777
Αυτή η διαδικασία εξέλιξης ανά τους αιώνες και τα αποτελέσματά της ήταν σίγουρα κάτι που χρειαζόμασταν, αλλά πέραν αυτού μην έχεις αυταπάτες. Η εξέλιξη μπορεί να ενδιαφέρεται για την επιβίωση, αλλά όχι και για την ποιότητα της ζωής των ανθρώπων. Το μοναδικό πράγμα που χρειάζονταν στα προϊστορικά χρόνια ήταν η ποσότητα των απογόνων και όχι η ποιότητα ζωής τους.

Μερικές χιλιάδες χρόνια αργότερα, η διασπορά των γονιδίων σου εξακολουθεί να αδιαφορεί για το «ευ ζην» σου. Ζεις μέσα σε μία μηχανή που έχει προγραμματιστεί να φοβάται, που όλοι οι πιθανοί και απίθανοι κίνδυνοι θα της τραβήξουν την προσοχή για να της δώσουν ένα εξελικτικό πλεονέκτημα που στο πολιτισμένο σήμερα δεν χρειάζεται και τόσο. Αυτό είναι που ανοίγει την πόρτα σε διανοητικούς ιούς που παίρνουν τον έλεγχό σου πατώντας στον φόβο και φοβικούς ανθρώπους ανήμπορους να λειτουργήσουν ελεύθερα και με πάθος.

Φωτογραφία: FlexDreams
Σήμερα υπάρχουν δύο πρωταρχικά συναισθήματα άμεσα συνδεδεμένα με τον φόβο: η ανησυχία, δηλαδή η τάση για φυγή και υποχώρηση, και ο θυμός, δηλαδή η τάση να μείνεις και να πολεμήσεις. Η μίξη των δύο αυτών συναισθημάτων σε διάφορα ποσοστά αποτελούν και πολλές σημερινές συναισθηματικές καταστάσεις όπως η νευρικότητα, η αναστάτωση, η καχυποψία, ο τρόμος, το άγχος, κλπ. Όπως ακριβώς οι Εσκιμώοι έχουν πολλές λέξεις για το «λευκό», επειδή βρίσκεται παντού γύρω τους, έτσι και ο δικός μας πολιτισμός έχει τόσες λέξεις για αυτά τα συναισθήματα. Επειδή συναισθήματα που έχουν να κάνουν με τον φόβο είναι παντού.

Σου είπα τι είναι ο φόβος, αλλά όχι και ποιο είναι το αποτέλεσμά του πάνω σου και στην πορεία της ζωής σου. Αυτό θα στο φυλάξω για το επόμενο άρθρο. Μέχρι τότε σε αφήνω με μια φράση του Ρούσβελτ: «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε είναι ο ίδιος ο φόβος».

Εσύ τι φοβάσαι;



ΛΟΙΠΑ ΜΕΤΑΙΣΘΗΣΙΟΓΟΝΑ
(Βιβλιογραφία και προτεινόμενα αναγνώσματα)
Brodie, Richard. Virus of the Mind (Integral Press, 1996).
Bloom, Howard. The Lucifer Principle: A Scientific Expedition into the Forces of History (Atlantic Monthly Press, 1997).
Sterenly, Kim and Griffiths, Paul E. Sex and Death: An Introduction to Philosophy of Biology (University City Press, 1999).